نشریه پژوهش و نوآوری در تربیت و توسعه در دست انتشار 1406 03 01 Artificial Intelligence and the Reconfiguration of Rational Action: A Grounded Model of Ethical and Social Dimensions هوش مصنوعی و بازآرایی کنش عقلانی: ارائه مدلی زمینه‌ای از ابعاد اخلاقی و اجتماعی 1 35 FA افسانه افلاکی تبریزی گروه جامعه شناسی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. عبدالرضا ادهمی گروه جامعه شناسی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. حسین دهقان گروه جامعه شناسی ، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Journal Article 1405 03 01 <p>This study aimed to sociologically explain how artificial intelligence reconfigures human rational action, with particular emphasis on its ethical, social, cognitive, and institutional dimensions. This qualitative study employed the Strauss and Corbin grounded theory approach. Participants comprised 20 artificial intelligence specialists, moral philosophers, social scientists, policymakers, and end users of AI, selected through theoretical and snowball sampling, with interviews continuing until theoretical saturation was achieved. Data were collected through in-depth semi-structured interviews and analyzed using open, axial, and selective coding. The analytical process generated 136 initial concepts, 54 subcategories, and 22 major themes, which were organized within a paradigmatic framework encompassing causal, contextual, and intervening conditions, action/interaction strategies, and consequences. The analysis identified “redefinition of human rational action in interaction with artificial intelligence” as the core category. Causal conditions comprised the transformation of AI from a supportive tool into a decision-making actor, the gap between technological capability and ethical-institutional preparedness, erosion of autonomous rationality through algorithmic dependence and opacity, and the emergence of AI as an ethical, social, and philosophical issue. Cultural-cognitive and organizational-institutional contexts, together with environmental pressures, shaped the rational adoption and use of AI. Rational governance and regulation, cognitive and social empowerment of users, concentration of technological power and digital inequality, and institutional opacity emerged as major intervening conditions. Principal strategies included preventive regulation, monitoring and accountability, education and awareness, interinstitutional collaboration, critical literacy enhancement, and preservation of human agency. Consequences encompassed the reconfiguration of cognitive capacities, transformation of social relationships, ethical and accountability challenges, and increased technological dependence accompanied by diminished human autonomy and agency. The influence of artificial intelligence on rational action is neither inherently beneficial nor inherently detrimental; rather, it depends on governance quality, algorithmic transparency, users’ critical literacy, institutional capacity, and preservation of meaningful human control over decision-making. Responsible AI development therefore requires the integration of ethical regulation, user empowerment, and safeguards for human autonomy and agency.</p> <p>پژوهش حاضر با هدف تبیین جامعه‌شناختی چگونگی تأثیر هوش مصنوعی بر بازآرایی کنش عقلانی انسان با تأکید بر ابعاد اخلاقی، اجتماعی، شناختی و نهادی انجام شد. این پژوهش کیفی با استفاده از رویکرد نظریه زمینه‌ای اشتراوس و کوربین انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 20 نفر از متخصصان هوش مصنوعی، فلاسفه اخلاق، صاحب‌نظران علوم اجتماعی، سیاست‌گذاران و کاربران نهایی هوش مصنوعی بودند که با نمونه‌گیری نظری و گلوله‌برفی انتخاب شدند و مصاحبه‌ها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته گردآوری و با فرایند کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند. در مجموع، 136 مفهوم اولیه، 54 مقوله فرعی و 22 مضمون اصلی استخراج و در قالب شرایط علّی، زمینه‌ای و مداخله‌گر، راهبردها و پیامدها سازمان‌دهی شدند. تحلیل داده‌ها نشان داد مقوله هسته پژوهش «بازتعریف کنش عقلانی انسان در تعامل با هوش مصنوعی» است. شرایط علّی شامل تبدیل هوش مصنوعی از ابزار به بازیگر تصمیم‌ساز، شکاف میان قدرت فناوری و آمادگی اخلاقی ـ نهادی، تضعیف عقلانیت خودمختار در اثر وابستگی و ابهام الگوریتمی و تبدیل هوش مصنوعی به مسئله‌ای اخلاقی، اجتماعی و فلسفی بود. بسترهای فرهنگی ـ شناختی و سازمانی ـ نهادی، همراه با فشارهای محیطی، نحوه مواجهه عقلانی با فناوری را شکل می‌دادند. حکمرانی و تنظیم‌گری عقلانی، توانمندسازی شناختی و اجتماعی کاربران، تمرکز قدرت و نابرابری دیجیتال و ابهام نهادی به‌عنوان شرایط مداخله‌گر شناسایی شدند. راهبردهای اصلی شامل تنظیم‌گری پیشگیرانه، نظارت و پاسخگویی، آموزش و آگاهی‌بخشی، همکاری نهادی، تقویت سواد انتقادی و حفظ عاملیت انسانی بود. پیامدها نیز بازآرایی ظرفیت‌های شناختی، تحول روابط اجتماعی، چالش‌های اخلاقی و مسئولیت‌پذیری و افزایش وابستگی فناورانه و کاهش عاملیت انسانی را دربر گرفت. تأثیر هوش مصنوعی بر کنش عقلانی ذاتاً مثبت یا منفی نیست، بلکه به کیفیت حکمرانی، شفافیت الگوریتمی، سواد انتقادی کاربران، ظرفیت نهادی و میزان حفظ نقش نهایی انسان در تصمیم‌گیری وابسته است؛ بنابراین، توسعه مسئولانه هوش مصنوعی مستلزم تلفیق تنظیم‌گری اخلاق‌محور، توانمندسازی کاربران و صیانت از خودمختاری و عاملیت انسانی است.</p> https://jsied.org/index.php/jsied/article/download/679/375