نشریه پژوهش و نوآوری در تربیت و توسعه 6 پیاپی 25 1405 07 01 The Role of Power in Prisoners’ Educational Activities: A Foucauldian Dispositif Analysis نقش قدرت در فعالیت‌های آموزشی زندان با تکیه بر تحلیل سامانه فوکو 1 27 FA معظم بحری ایرائی گروه علوم اجتماعی‌ جامعه شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران رضا نجف زاده دانشیار گروه علوم سیاسی و روابط بین‌الملل، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران مهشید طالبی صومعه سرایی استادیار گروه علوم اجتماعی جامعه شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Journal Article 1405 03 10 <p>This study aimed to analyze the role of power in the formation, organization, implementation, and evaluation of prisoners’ educational activities using Michel Foucault’s dispositif analysis. This qualitative, historical-interpretive study was conducted based on Foucauldian dispositif analysis. Data were collected through purposive examination of laws, prison regulations, organizational documents, administrative directives, and provisions directly related to prisoners’ literacy education, continuation of formal education, scientific instruction, and vocational training. The sources were selected through theoretical purposive sampling, with the analytical scope restricted exclusively to educational activities. Data analysis was conducted at three interconnected levels: archaeology, genealogy, and dispositif analysis. The archaeological stage identified statements, concepts, subject positions, and rules governing the formation of educational discourse. The genealogical stage examined the connection between these discourses and techniques of power. Finally, dispositif analysis reconstructed the relationships among regulations, institutions, educational knowledge, assessment procedures, documentation practices, and supervisory mechanisms. Inferential findings revealed five major mechanisms through which power operated in prisoners’ educational activities: educational classification and individualization, temporal regulation of learning, continuous surveillance and documentation of performance, linkage of educational participation to institutional incentives and sanctions, and hierarchical organization of educational planning and evaluation. These mechanisms transformed education from a merely instructional process into a field for producing knowledge about prisoners, comparing individuals, normalizing conduct, and directing educational trajectories. Consequently, the prisoner was constituted as an educable, measurable, governable, and partially self-regulating subject within the educational dispositif. Prisoners’ educational activities function within a power–knowledge dispositif that simultaneously develops educational and vocational capacities and organizes educational conduct through classification, assessment, surveillance, and normalization; therefore, prison education should be understood as a dual process in which empowerment and the exercise of power operate concurrently and remain deeply intertwined.</p> <p>هدف این پژوهش تحلیل نقش قدرت در شکل‌گیری، سازمان‌دهی، اجرا و ارزیابی فعالیت‌های آموزشی زندانیان با تکیه بر رویکرد تحلیل سامانه‌ای میشل فوکو بود. این پژوهش با رویکرد کیفی، تاریخی ـ تفسیری و بر پایه تحلیل سامانه‌ای فوکو انجام شد. داده‌ها از طریق بررسی هدفمند قوانین، آیین‌نامه‌ها، دستورالعمل‌ها، اسناد سازمانی و مقررات مرتبط با سوادآموزی، ادامه تحصیل، آموزش‌های علمی و حرفه‌آموزی زندانیان گردآوری شدند. انتخاب منابع بر اساس نمونه‌گیری هدفمند نظری و با تمرکز انحصاری بر فعالیت‌های آموزشی انجام گرفت. تحلیل داده‌ها در سه سطح دیرینه‌شناختی، تبارشناختی و تحلیل سامانه صورت گرفت. در سطح دیرینه‌شناختی، گزاره‌ها، مفاهیم، موقعیت‌های سوژه‌ای و قواعد شکل‌گیری گفتمان آموزشی شناسایی شدند؛ در سطح تبارشناختی، پیوند این گفتمان‌ها با تکنیک‌های قدرت بررسی شد؛ و در مرحله نهایی، روابط میان مقررات، نهادها، دانش‌های آموزشی، شیوه‌های ارزیابی، ثبت اطلاعات و سازوکارهای نظارتی در قالب یک سامانه بازسازی شدند. یافته‌های استنباطی نشان داد قدرت در فعالیت‌های آموزشی زندانیان از طریق پنج سازوکار اصلی عمل می‌کند: طبقه‌بندی و فردی‌سازی آموزشی، تنظیم و تقسیم زمان یادگیری، نظارت و ثبت مستمر عملکرد، پیوند مشارکت آموزشی با نظام امتیاز و محرومیت، و استقرار سلسله‌مراتب نهادی در برنامه‌ریزی و ارزیابی آموزش. این سازوکارها آموزش را از یک فرایند صرفاً انتقالی فراتر برده و آن را به عرصه‌ای برای تولید دانش درباره زندانی، مقایسه افراد، هنجارسازی رفتار و هدایت مسیر آموزشی تبدیل می‌کنند. در نتیجه، زندانی در این سامانه به‌عنوان سوژه‌ای آموزش‌پذیر، قابل سنجش، قابل هدایت و تا حدی خودتنظیم ساخته می‌شود. فعالیت‌های آموزشی زندانیان درون سامانه‌ای از روابط قدرت ـ دانش عمل می‌کنند که هم‌زمان ظرفیت‌های آموزشی و حرفه‌ای فرد را توسعه می‌دهد و از طریق طبقه‌بندی، ارزیابی، نظارت و هنجارسازی، رفتار آموزشی او را سازمان‌دهی می‌کند؛ بنابراین، آموزش در زندان را باید عرصه‌ای دووجهی دانست که در آن توانمندسازی و اعمال قدرت به‌صورت هم‌زمان و درهم‌تنیده عمل می‌کنند.</p> https://jsied.org/index.php/jsied/article/download/790/387