نقش قدرت در فعالیت‌های آموزشی زندان با تکیه بر تحلیل سامانه فوکو

نویسندگان

  • معظم بحری ایرائی گروه علوم اجتماعی‌ جامعه شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0007-9210-9466
  • رضا نجف زاده دانشیار گروه علوم سیاسی و روابط بین‌الملل، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0003-0427-2241
  • مهشید طالبی صومعه سرایی استادیار گروه علوم اجتماعی جامعه شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0002-9602-5792

کلمات کلیدی:

زندان, صورت‌بندی گفتمانی, فعالیت‌های آموزشی, قدرت, کردارهای‌غیرگفتمانی, نهادها

چکیده

هدف این پژوهش تحلیل نقش قدرت در شکل‌گیری، سازمان‌دهی، اجرا و ارزیابی فعالیت‌های آموزشی زندانیان با تکیه بر رویکرد تحلیل سامانه‌ای میشل فوکو بود. این پژوهش با رویکرد کیفی، تاریخی ـ تفسیری و بر پایه تحلیل سامانه‌ای فوکو انجام شد. داده‌ها از طریق بررسی هدفمند قوانین، آیین‌نامه‌ها، دستورالعمل‌ها، اسناد سازمانی و مقررات مرتبط با سوادآموزی، ادامه تحصیل، آموزش‌های علمی و حرفه‌آموزی زندانیان گردآوری شدند. انتخاب منابع بر اساس نمونه‌گیری هدفمند نظری و با تمرکز انحصاری بر فعالیت‌های آموزشی انجام گرفت. تحلیل داده‌ها در سه سطح دیرینه‌شناختی، تبارشناختی و تحلیل سامانه صورت گرفت. در سطح دیرینه‌شناختی، گزاره‌ها، مفاهیم، موقعیت‌های سوژه‌ای و قواعد شکل‌گیری گفتمان آموزشی شناسایی شدند؛ در سطح تبارشناختی، پیوند این گفتمان‌ها با تکنیک‌های قدرت بررسی شد؛ و در مرحله نهایی، روابط میان مقررات، نهادها، دانش‌های آموزشی، شیوه‌های ارزیابی، ثبت اطلاعات و سازوکارهای نظارتی در قالب یک سامانه بازسازی شدند. یافته‌های استنباطی نشان داد قدرت در فعالیت‌های آموزشی زندانیان از طریق پنج سازوکار اصلی عمل می‌کند: طبقه‌بندی و فردی‌سازی آموزشی، تنظیم و تقسیم زمان یادگیری، نظارت و ثبت مستمر عملکرد، پیوند مشارکت آموزشی با نظام امتیاز و محرومیت، و استقرار سلسله‌مراتب نهادی در برنامه‌ریزی و ارزیابی آموزش. این سازوکارها آموزش را از یک فرایند صرفاً انتقالی فراتر برده و آن را به عرصه‌ای برای تولید دانش درباره زندانی، مقایسه افراد، هنجارسازی رفتار و هدایت مسیر آموزشی تبدیل می‌کنند. در نتیجه، زندانی در این سامانه به‌عنوان سوژه‌ای آموزش‌پذیر، قابل سنجش، قابل هدایت و تا حدی خودتنظیم ساخته می‌شود. فعالیت‌های آموزشی زندانیان درون سامانه‌ای از روابط قدرت ـ دانش عمل می‌کنند که هم‌زمان ظرفیت‌های آموزشی و حرفه‌ای فرد را توسعه می‌دهد و از طریق طبقه‌بندی، ارزیابی، نظارت و هنجارسازی، رفتار آموزشی او را سازمان‌دهی می‌کند؛ بنابراین، آموزش در زندان را باید عرصه‌ای دووجهی دانست که در آن توانمندسازی و اعمال قدرت به‌صورت هم‌زمان و درهم‌تنیده عمل می‌کنند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. Beigi J, Teymouri M. Prisoners' Enjoyment of the Right to Education: A Strategy for Preventing Recidivism. Quarterly Journal of Research and Development in Comparative Law. 2022;5(16):67-91. doi: 10.22034/law.2022.55686701180.

2. Alikhani E, Salehi K, Mansouri SM. The Status of Correction and Rehabilitation of Prisoners through Vocational Training Courses: A Case Study of Prisoners in Shahrekord. Encyclopedia of Comparative Jurisprudence and Law. 2026;5(4):260-72. doi: 10.22034/jccj.2026.546910.1759.

3. Teymouri F, Ashrafi M, Heidari M. Sustainable Employment of Prisoners: A New Approach to Boosting Production. Legal Research Quarterly, Shahid Beheshti University. 2025;28(110):201-20. doi: 10.48308/JLR.2025.228596.2300.

4. Foucault M. Society Must Be Defended. Tehran: Akhtaran Publications; 2021.

5. Dreyfus H, Rabinow P. Michel Foucault: Beyond Structuralism and Hermeneutics. Tehran: Ney Publishing; 2000.

6. Ritzer G. Sociological Theory. Tehran: Ney Publications; 2021.

7. Foucault M. Care and Punishment: The Birth of Prison. Tehran: Ney Publications; 2016.

8. Foucault M. The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences. Tehran: Mahi Publishing; 2017.

9. Foucault M. Philosophy Theater: A Selection of Lectures, Short Writings, and Dialogues. Tehran: Ney Publications; 2010.

10. Foucault M. History of Sexuality: The Will to Know. Tehran: Ney Publications; 2015.

11. Mesgarzadeh S, Bani Fatemeh H. Power and Urban Space: An Examination of the Concepts of Dispositif and Object. Quarterly Journal of Urban Sociological Studies. 2020;10(35):27-56.

12. Khazaei Y. The Structuration Process of the Prison Institution: From the Constitutional Revolution to the End of the First Pahlavi Period. Tehran: Agah Publishing; 2022.

13. Salehi A, Sheikh Movahed MA, Shakeri Y. Culture-Oriented Correction and Treatment Policies in Iranian Prisons. Crime Prevention Approach Quarterly. 2019(4):89-107. doi: 10.61838/jecjl.790.

14. Mousavi SA, Ameri Shahrabi M, Biabani G. The Role of Cultural Activities in the Correction, Education, and Reintegration of Prisoners into Life: A Case Study of Hamedan Central Prison. Journal of New Research Approaches in Management and Accounting. 2020;41(2):96-114.

15. Ranjbari A, Rajabi A, Gol-Khandan S. Examining the Status of Religious Programs in the Correctional and Educational Approach of the Prisons Organization. Comparative Criminal Jurisprudence Quarterly. 2022;2(1):51-60. doi: 10.22034/jccj.2022.346902.1040.

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

بحری ایرائی م. ., نجف زاده ر., & طالبی صومعه سرایی . م. . (1405). نقش قدرت در فعالیت‌های آموزشی زندان با تکیه بر تحلیل سامانه فوکو. نشریه پژوهش و نوآوری در تربیت و توسعه, 6(4), 1-27. https://jsied.org/index.php/jsied/article/view/790