بازاندیشی در تربیت اخلاقی نسل آلفا در مواجهه با فناوری‌های نوین شناختی و هوشمند: مرور نظام‌مند بر چالش‌های نظری، عوامل مؤثر و دلالت‌های تربیتی

زهرا مقدسی; علی حسینی مهر; عذرا   رحمانی

نویسندگان

زهرا مقدسی گروه علوم تربیتی، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران. نویسنده https://orcid.org/0009-0003-0175-9393
علی حسینی مهر گروه روانشناسی و علوم تربیتی، واحد تاکستان، دانشگاه آزاد اسلامی، تاکستان، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0002-3091-4917
عذرا رحمانی گروه روانشناسی و علوم تربیتی، واحد تاکستان، دانشگاه آزاد اسلامی، تاکستان، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0001-6922-641X

کلمات کلیدی:

تربیت اخلاقی, رشد اخلاقی, عاملیت اخلاقی, فناوری‌های هوشمند, نسل آلفا

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بازاندیشی در مبانی نظری و عملی تربیت اخلاقی نسل آلفا در مواجهه با فناوری‌های نوین شناختی و هوشمند و شناسایی چالش‌های نظری، عوامل مؤثر و دلالت‌های تربیتی مرتبط با آن انجام شد. این پژوهش یک مرور نظام‌مند با رویکرد توصیفی-تفسیری بود. جستجوی نظام‌مند منابع در پایگاه‌های Scopus، Web of Science، PhilPapers، ERIC، Google Scholar، ScienceDirect و پایگاه‌های معتبر داخلی برای مطالعات منتشرشده در بازه ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۶ انجام شد. در مجموع، ۱۹۳ منبع در مرحله شناسایی بازیابی شد و پس از حذف موارد تکراری و غربالگری عنوان، چکیده و متن کامل بر اساس معیارهای ورود و خروج و رهنمود PRISMA، ۱۹ مطالعه وارد تحلیل نهایی شدند. کیفیت مطالعات متناسب با طرح پژوهش با استفاده از چک‌لیست محقق‌ساخت برای مطالعات فلسفی-مفهومی، ابزار JBI برای مطالعات تجربی و CASP برای مطالعات کیفی ارزیابی شد. غربالگری توسط دو پژوهشگر مستقل انجام گرفت و توافق بین‌ارزیاب‌ها در سطح عالی بود (کاپای کوهن=۰٫۸۱). داده‌ها با روش ترکیب روایی و تحلیل توصیفی-تفسیری تلفیق شدند. ترکیب شواهد نشان داد که پارادایم‌های کلاسیک رشد اخلاقی توانایی کافی برای تبیین زیست‌جهان الگوریتمی نسل آلفا ندارند و مفاهیم عاملیت، خود، دیگری و بافت نیازمند بازتعریف هستند. فناوری‌های هوشمند اثری دوگانه بر رشد اخلاقی داشتند؛ به‌گونه‌ای که می‌توانند آگاهی اخلاقی، تحمل و یادگیری ارزش‌ها را تقویت کنند، اما استفاده بی‌ضابطه از آنها با هنجارشکنی، تضعیف تفکر انتقادی، نقض حریم خصوصی، کاهش اقتدار تربیتی والدین و وابستگی به هنجارهای پلتفرمی همراه است. شواهد همچنین بر گسترش مفهوم «دیگری اخلاقی» به عامل‌های مصنوعی و ضرورت سواد الگوریتمی، اخلاق مراقبت دیجیتال، آموزش شهروندی دیجیتال و طراحی مداخلات فناورانه مبتنی بر ارزش‌های بومی تأکید داشتند. تربیت اخلاقی نسل آلفا مستلزم گذار از الگوهای پیشادیجیتال به چارچوبی زمینه‌مند و پویاست که عاملیت مسئولیت‌محور، هویت سیال، دیگری گسترش‌یافته، حاکمیت انسانی و بافت الگوریتمی-تربیتی را تلفیق کند؛ ازاین‌رو، بازطراحی برنامه‌های درسی، تقویت سواد اخلاقی و الگوریتمی، حمایت از حریم خصوصی کودکان و بازتعریف نقش مربی به‌عنوان تسهیل‌گر نقاد برای نظام تربیتی، به‌ویژه در زمینه اسلامی-ایرانی، ضروری است.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. McCrindle M, Fell A. Generation Alpha: Understanding Our Children and Helping Them Thrive: Hachette Australia; 2021.

2. Macomis MA, Alayon AI, Bihasa JM, Pasion CK. Generational Patterns in Digital Linguistic Styles: A Quantitative Study of Millennials, Gen Z, and Gen Alpha. Journal of Gender and Millennium Development Studies. 2026;3(1):32-51. doi: 10.64420/jgmds.v3i1.515.

3. Clark A. Natural-Born Cyborgs. Springer; 2003. p. 17-54.

4. Tang S, Chen R, Lan T. Agent Alpha: Tree Search Unifying Generation, Exploration and Evaluation for Computer-Use Agents. arXiv, 2026.

5. Floridi L. The Fourth Revolution: How the Infosphere Is Reshaping Human Reality: Oxford University Press; 2014.

6. Howard PN. The Digital Origins of Dictatorship and Democracy: Information Technology and Political Islam: Oxford University Press; 2010.

7. Livingstone S, Haddon L. Children, Risk and Safety on the Internet: Research and Policy Challenges in Comparative Perspective: Policy Press; 2012.

8. Pariser E. The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You: Penguin UK; 2011.

9. Su J, Zhong Y. Artificial Intelligence (AI) in Early Childhood Education: Curriculum Design and Future Directions. Computers and Education: Artificial Intelligence. 2022;3:100072. doi: 10.1016/j.caeai.2022.100072.

10. Narimani MR. The Role of Artificial Intelligence in the Education and Training of Students. Quarterly Journal of Psychology and Technology. 2025;1(1):1-15.

11. Akgun S, Greenhow C. Artificial Intelligence in Education: Addressing Ethical Challenges in K-12 Settings. AI and Ethics. 2022;2(3):431-40. doi: 10.1007/s43681-021-00096-7.

12. Berson IR, Berson MJ, Luo W. Innovating Responsibly: Ethical Considerations for AI in Early Childhood Education. AI, Brain and Child. 2025;1(1):2.

13. Kurian N. Developmentally Aligned AI: A Framework for Translating the Science of Child Development into AI Design. AI, Brain and Child. 2025;1(1):9.

14. Chen JJ, Lin JC. The Double-Edged Sword of Artificial Intelligence: Wielding the POWER Principles to Maximize Its Positive Effects and Minimize Its Negative Effects. Contemporary Issues in Early Childhood. 2024;25(1):146-53. doi: 10.1177/146394912311698.

15. Wang G, Zhao J, Van Kleek M, Shadbolt N. Challenges and Opportunities in Translating Ethical AI Principles into Practice for Children. Nature Machine Intelligence. 2024;6(3):265-70.

16. Motahari Nejad M, Afzal Khani M, Shariat Madari N. Providing a Qualitative Framework for the Ethical Requirements of Artificial Intelligence in Education. Intelligent Learning and Management Transformation. 2025;4(1):1-26.

17. Motahari Nejad M, Afzal Khani M, Shariat Madari N. Providing a Qualitative Framework for the Ethical Requirements of Artificial Intelligence in Education. Intelligent Learning and Management Transformation. 2026;4(1):1-26.

18. McStay A, Rosner G. Emotional Artificial Intelligence in Children's Toys and Devices: Ethics, Governance and Practical Remedies. Big Data & Society. 2021;8(1):2-23.

19. Kurian N. AI's Empathy Gap: The Risks of Conversational Artificial Intelligence for Young Children's Well-Being and Key Ethical Considerations for Early Childhood Education and Care. Contemporary Issues in Early Childhood. 2023;26(1):132-9. doi: 10.1177/14639491231206004.

20. Harrison T. Virtuous Reality: Moral Theory and Research into Cyber-Bullying. Ethics and Information Technology. 2015;17(3):245-56.

21. Harrison T, Polizzi G. (In)Civility and Adolescents’ Moral Decision Making Online: Drawing on Moral Theory to Advance Digital Citizenship Education. Education and Information Technologies. 2022;27(3):3277-97.

22. O'Reilly M, Levine D, Batchelor R, Adams S. Digital Ethics of Care and Digital Citizenship in UK Primary Schools: Children as Interviewers. Journal of Children and Media. 2024;18(4):585-604. doi: 10.1080/17482798.2024.2394932.

23. Che Mohd Amran NS, Zulkifli H. The Challenges Faced by Generation Alpha in Practising Digital Citizenship. International Journal of Academic Research in Progressive Education and Development. 2025;14(2):1886-905.

24. Höfrová A, Balidemaj V, Small MA. A Systematic Literature Review of Education for Generation Alpha. Discover Education. 2024;3(1):125.

25. Hao M, Ma H, Li Q. On the Moral Judgment and Rationale of Generation Z and Alpha: An Analysis of Data Based on the Moral Dilemma Questionnaire. Journal of Jiangsu University (Social Science Edition). 2024;26(01):109-24.

26. Damanhuri D, Wali M. How Does the Influence of Moral Values Affect Children's Use of Roblox in Character Education? International Journal Education and Computer Studies (IJECS). 2024;4(3):130-42.

27. Zahara AJ. Character Building of Gen Alpha Student: Convergence of Citizenship Education with Moral Development at Al Uswah. 2025.

28. Murdianto Y, Che Mat A. A Hybrid Islamic Pedagogy Model for Generation Alpha Character Education in the Digital Era. TARBIYA: Journal of Education in Muslim Society. 2025;12(2):193-212.

29. Khajehpour N. The Relationship between the Use of Virtual Social Networks and Moral Education among Students: Allameh Tabataba'i University; 2018.

30. Hosseinzadeh S. The Impact of Cyberspace on the Religious Education of Girls. Women's Research Studies with an Islamic Approach. 2021;8(14):71-96.

31. Karimzadeh N, Darvishi M, Fereydouni M. Explaining the Relationship between Cyberspace Use and Moral Education (Individual Dimension) among Female Upper-Secondary Students in Hamadan. Biannual Scientific Journal of Theory and Practice in Teacher Education. 2023;9(15):201-38.

32. Moradi A. Challenges of Digital Media in the Moral Education of Elementary School Students and Preventive Strategies. Quarterly Journal of Modern Educational Research. 2024;10(37):24-36.

33. Ehsandoust Z. Civil Liability for the Use of Children in Mass Media: Hoda Faculty of Theology and Islamic Studies; 2024.

34. Kouhestani Javan A. A Study of the Challenges, Opportunities, and Requirements of Moral Education in the Age of Artificial Intelligence: University of Sistan and Baluchestan; 2025.

35. Tavakoli M, Golmohammadi J. Assessing the Capacities and Ethical Challenges of Applying Artificial Intelligence in the Moral Education Process of Students. Ethics Research Journal. 2025;18(69):9-24.

36. Haiying J, Chang C, Danlin H. Ethical Crisis and Educational Path for Children in the AI Era—Centred on the Importance of Education for Goodness. Cogent Education. 2025;12(1):2563162. doi: 10.1080/2331186X.2025.2563162.

37. Sarbini S. Challenging Ethics and Moral Education in the Age of Technology among Student in Bandung. Edukasi Islami: Jurnal Pendidikan Islam. 2023;12(3):1837-50.