طراحی الگوی تدریس مبتنی بر روانی بازیابی با تکیه بر نظریه هوش کتل–هورن–کارول و تأثیر آن بر سواد خواندن

مهدیه  شکوهی نسب; میترا کامیابی; امان الله  سلطانی; ویدا  اندیشمند

نویسندگان

مهدیه شکوهی نسب گروه علوم تربیتی و روان‌شناسی، واحد کرمان، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمان، ایران. نویسنده https://orcid.org/0009-0003-8338-8070
میترا کامیابی گروه علوم تربیتی و روان‌شناسی، واحد کرمان، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمان، ایران. نویسنده https://orcid.org/0000-0002-2572-7527
امان الله سلطانی گروه علوم تربیتی و روان‌شناسی، واحد کرمان، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمان، ایران. نویسنده
ویدا اندیشمند گروه علوم تربیتی و روان‌شناسی، واحد کرمان، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمان، ایران. نویسنده https://orcid.org/0000-0001-8028-9833

کلمات کلیدی:

سواد خواندن, نظریه هوش CHC, روانی بازیابی , طرح تدریس

چکیده

پژوهش حاضر با هدف طراحی و بررسی اثربخشی الگوی تدریس مبتنی بر مؤلفه روانی بازیابی در نظریه هوش کتل–هورن–کارول (CHC) بر سواد خواندن دانش‌آموزان پایه ششم ابتدایی انجام شد. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون–پس‌آزمون و گروه کنترل بود. جامعه آماری شامل دانش‌آموزان دختر پایه ششم ابتدایی شهر کرمان در سال 2025 بود که از میان آنان 10 دانش‌آموز انتخاب و در دو گروه آزمایش و کنترل، هر کدام شامل پنج نفر، قرار گرفتند. گروه آزمایش طی 10 جلسه 45 دقیقه‌ای، آموزش مبتنی بر الگوی روانی بازیابی نظریه CHC را دریافت کرد، در حالی که گروه کنترل آموزش معمول را ادامه داد. الگوی آموزشی بر مؤلفه‌هایی شامل سرعت دسترسی به واژگان، روانی ایده‌پردازی، تسلط بیان، روانی شکلی و انعطاف‌پذیری شکلی استوار بود. ابزار گردآوری داده‌ها آزمون استاندارد سواد خواندن پرلز (PIRLS) بود. داده‌ها با استفاده از تحلیل کوواریانس یک‌راهه در نرم‌افزار SPSS نسخه 26 تحلیل شدند. نتایج بررسی مفروضه‌ها نشان داد شرایط لازم برای اجرای تحلیل کوواریانس برقرار بود و اثر متقابل گروه و پیش‌آزمون معنادار نبود (F=0.044, p=0.84)، که بیانگر همگنی شیب‌های رگرسیون بود. نتایج تحلیل کوواریانس نشان داد پس از کنترل اثر پیش‌آزمون، تفاوت معناداری میان گروه آزمایش و کنترل در سواد خواندن وجود داشت (F=206.46, p=0.001, ηp²=0.97). بنابراین، مداخله آموزشی مبتنی بر روانی بازیابی موجب بهبود معنادار سواد خواندن شد و 97 درصد از واریانس نمرات پس‌آزمون سواد خواندن به اثر گروه نسبت داده شد. الگوی تدریس مبتنی بر روانی بازیابی در چارچوب نظریه CHC می‌تواند با تسهیل دسترسی سریع‌تر به اطلاعات ذخیره‌شده، فعال‌سازی دانش پیشین و تقویت پردازش شناختی، سواد خواندن دانش‌آموزان را به‌طور معناداری بهبود دهد؛ ازاین‌رو، استفاده از این الگو در آموزش درک مطلب و دروس نیازمند پردازش و بازیابی اطلاعات پیشنهاد می‌شود.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. Smith R, Snow P, Serry T, Hammond L. The role of background knowledge in reading comprehension: A critical review. Reading Psychology. 2021;42(3):214-40. doi: 10.1080/02702711.2021.1888348.

2. Pashaei MR. Paratext and its effect on reading literacy in the fourth-grade Persian textbook. Research in Educational Systems. 2025;19(71):31-44. doi: 10.22034/jiera.2026.564234.3417.

3. Sadeghnia A, Ebrahimi Ghavam S, Pourhossein M. The use of cognitive metaphors in teaching and their effect on students' comprehension: A systematic review. Research in Educational Systems. 2025;19(68):37-53. doi: 10.22034/jiera.2025.529205.3335.

4. Schneider WJ, McGrew KS. CHC theory revised: A visual-graphic summary of Schneider and McGrew’s 2018 CHC update. MindHub, 2018.

5. Caemmerer JM, Keith TZ, Reynolds MR. Beyond individual intelligence tests: Application of Cattell-Horn-Carroll theory. Intelligence. 2020;79:101433. doi: 10.1016/j.intell.2020.101433.

6. Zaboski BA, Kranzler JH, Gage NA. Meta-analysis of the relationship between academic achievement and broad abilities of the Cattell-horn-Carroll theory. Journal of School Psychology. 2018;71:42-56. doi: 10.1016/j.jsp.2018.10.001.

7. Nida I, Sulastri A, Utami CT. Mapping cognitive profiles in dyslexia and mathematical disabilities: A narrative review of the Cattell-Horn-Carroll (CHC) model (2015–2025). IJIP : Indonesian Journal of Islamic Psychology. 2026;8(1):174-201. doi: 10.18326/ijip.v8i1.6475.

8. Radtke BM, Łada-Maśko AB, Jurek P, Olech M, Sajewicz-Radtke U. Beyond Reading and Spelling: Exploring Intelligence Profiles in Individuals with Dyslexia through a Cattell-Horn-Carroll Theory Lens. Health Psychology Report. 2025. doi: 10.5114/hpr/205989.

9. Sigmund JL, Mehlhase H, Schulte-Körne G, Moll K. Early cognitive predictors of spelling and reading in German-speaking children. Frontiers in Education. 2024. doi: 10.3389/feduc.2024.1378313.

10. Forthmann B, Jendryczko D, Scharfen J, Kleinkorres R, Benedek M, Holling H. Creative ideation, broad retrieval ability, and processing speed: A confirmatory study of nested cognitive abilities. Intelligence. 2019;75:59-72. doi: 10.1016/j.intell.2019.04.006.

11. Weiss S, Goecke B, Wilhelm O. How much retrieval ability is in Originality? 2024.

12. Danker JF, Anderson JR. The ghosts of brain states past: Remembering reactivates the brain regions engaged during encoding. Psychological Bulletin. 2010;136(1):87-102. doi: 10.1037/a0017937.

13. Frankland PW, Josselyn SA, Köhler S. The neurobiological foundation of memory retrieval. Nature Neuroscience. 2019;22(10):1576-85. doi: 10.1038/s41593-019-0493-1.

14. Karpicke JD. Metacognitive control and strategy selection: Deciding to practice retrieval during learning. Journal of Experimental Psychology: General. 2009;138(4):469-86. doi: 10.1037/a0017341.

15. Stone SM, Storm BC. Search fluency as a misleading measure of memory. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition. 2019. doi: 10.1037/xlm0000806.

16. Koponen T, Eklund K, Heikkilä R, Salminen J, Fuchs L, Fuchs D, et al. Cognitive correlates of the covariance in reading and arithmetic fluency: Importance of serial retrieval fluency. Child Development. 2020;91(4):1063-80. doi: 10.1111/cdev.13287.

17. McWeeny S, Choi S, Choe J, LaTourrette A, Roberts MY, Norton ES. Rapid automatized naming (RAN) as a kindergarten predictor of future reading in English: A systematic review and meta-analysis. Reading Research Quarterly. 2022;57(4):1187-211. doi: 10.1002/rrq.467.

18. Cadime I, Freitas T, Martín-Aragoneses MT, Ribeiro I. Does reading fluency mediate the relationship between cognitive-linguistic skills and reading comprehension? A study in european portuguese. Cognitive Development. 2024;71:101490. doi: 10.1016/j.cogdev.2024.101490.

19. Bessie YR, Rahayu G. The impact of Reading fluency on college performance. International Research-Based Education Journal. 2023;5(2):287. doi: 10.17977/um043v5i2p287-292.

20. Masrai A. Can L2 Phonological Vocabulary Knowledge and Listening Comprehension be Developed Through Extensive Movie Viewing? the Case of Arab EFL Learners. International Journal of Listening. 2019;34(1):54-69. doi: 10.1080/10904018.2019.1582346.

21. Lyu C, Deng S. Effectiveness of embodied learning on learning performance: A meta-analysis based on the cognitive load theory perspective. Learning and Individual Differences. 2024;116:102564. doi: 10.1016/j.lindif.2024.102564.

22. Yonkaitis CF. Lesson plan basics: Teaching in the classroom with confidence. NASN School Nurse. 2020;35(3):1942602X89303. doi: 10.1177/1942602x19893038.

23. Zhang S. Use of postmethod pedagogy in a lesson plan of college English writing course. The Frontiers of Society, Science and Technology. 2020;2(13):103-10. doi: 10.25236/FSST.2020.021314.

24. Mestre JM. How to transversely develop emotional intelligence ability through school subjects? A theoretical proposal. Psihologijske Teme. 2020;29(1):17-41. doi: 10.31820/pt.29.1.2.

25. Hulley SB, Cummings SR, Browner WS, Grady DG, Newman TB. Designing Clinical Research. 4th ed: Lippincott Williams & Wilkins; 2013.