واکاوی چالشهای اخلاقی و روانشناختی ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامههای درسی نظام آموزش و پرورش ایران: ارائه یک الگوی مفهومی
کلمات کلیدی:
هوش مصنوعی مولد, برنامه درسی, آموزش و پرورش, چالشهای اخلاقی, چالشهای روانشناختی, نظریه دادهبنیاد, الگوی مفهومی.چکیده
هدف این پژوهش واکاوی چالشهای اخلاقی و روانشناختی ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامههای درسی نظام آموزش و پرورش ایران و ارائه یک الگوی مفهومی برای تبیین عوامل، پیامدها و راهبردهای مدیریت این چالشها بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و مبتنی بر نظریه دادهبنیاد انجام شد. جامعه پژوهش شامل متخصصان حوزه برنامهریزی درسی، فناوری آموزشی، هوش مصنوعی، روانشناسی تربیتی، اخلاق فناوری و مدیران آموزشی شهر تهران بود. نمونهگیری به صورت هدفمند و با روش گلولهبرفی انجام شد و تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. در مجموع 22 نفر از خبرگان در پژوهش مشارکت کردند. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته عمیق گردآوری شد و با استفاده از مراحل کدگذاری باز، محوری و انتخابی مورد تحلیل قرار گرفت. به منظور افزایش اعتبار یافتهها از راهبردهایی نظیر بازبینی مشارکتکنندگان، مقایسه مستمر دادهها و بررسی همتایان استفاده شد. تحلیل دادهها منجر به استخراج 281 کد اولیه، 12 مقوله فرعی و 3 مقوله اصلی شد. نتایج نشان داد که چالشهای اخلاقی و روانشناختی مهمترین ابعاد مؤثر بر ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامههای درسی هستند. در میان چالشهای اخلاقی، حریم خصوصی و امنیت دادهها، تضعیف اصالت یادگیری و سوگیری الگوریتمی بیشترین اهمیت را داشتند. در حوزه روانشناختی نیز کاهش تفکر انتقادی، افت خودکارآمدی شناختی، وابستگی فناورانه و کاهش تعاملات اجتماعی به عنوان مهمترین دغدغههای خبرگان شناسایی شدند. همچنین نتایج نشان داد که عواملی نظیر آمادگی معلمان، چارچوبهای حقوقی، زیرساختهای فناورانه و سطح سواد هوش مصنوعی در شکلگیری پیامدهای این فناوری نقش تعیینکننده دارند. بر اساس یافتهها، یک الگوی مفهومی شامل شرایط علّی، زمینهای، مداخلهگر، راهبردها و پیامدها طراحی شد. یافتههای پژوهش نشان داد که ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامههای درسی فرایندی چندبعدی است که نیازمند توجه همزمان به ابعاد اخلاقی، روانشناختی، آموزشی و حکمرانی است. بهرهگیری اثربخش از این فناوری مستلزم تدوین چارچوبهای اخلاقی، ارتقای سواد هوش مصنوعی، بازطراحی برنامههای درسی و ایجاد نظامهای نظارتی مناسب است. در غیر این صورت، احتمال بروز آسیبهایی نظیر تضعیف تفکر انتقادی، نقض حریم خصوصی، تشدید نابرابری آموزشی و کاهش کیفیت یادگیری افزایش خواهد یافت.
دانلودها
مراجع
1. Tapalova O, Zhiyenbayeva N. Artificial Intelligence in Education: AIEd for Personalised Learning Pathways. The Electronic Journal of E-Learning. 2022;20(5):639-53. doi: 10.34190/ejel.20.5.2597.
2. Li Y, Zhao Z. The Role of Education in the Era of AI: Challenges Along With Opportunities. Journal of Humanities Arts and Social Science. 2024;8(4):1034-9. doi: 10.26855/jhass.2024.04.039.
3. Ja'ara B. Navigating the Digital Age: Adapting Education With Artificial Intelligence. International Journal of Academic Research in Progressive Education and Development. 2024;13(4). doi: 10.6007/ijarped/v13-i4/23417.
4. Easouh FYJ, Oweis TE, Makahleh HA. A Bibliometric Lens on the Future: How AI Continues to Transform Education Institutions. Human Systems Management. 2024;43(6):825-44. doi: 10.1177/01672533241305172.
5. Okunade AI. The Role of Artificial Intelligence in Teaching of Science Education in Secondary Schools in Nigeria. European Journal of Computer Science and Information Technology. 2024;12(1):57-67. doi: 10.37745/ejcsit2013/vol12n15767.
6. Katenova M, Turmaganbetova K. Artificial Intelligence and Business School Students’ Performance. International Journal of Religion. 2024;5(8):96-101. doi: 10.61707/6wjvxp71.
7. Slimi Z, Villarejo-Carballido B. Systematic Review: AI's Impact on Higher Education - Learning, Teaching, and Career Opportunities. Tem Journal. 2023:1627-37. doi: 10.18421/tem123-44.
8. E. R. Emerging Professions in the Age of AI Across Multiple Sectors. International Journal for Multidisciplinary Research. 2024;6(5). doi: 10.36948/ijfmr.2024.v06i05.28762.
9. E. R. AI'S Impact on Vocational Training and Employability: Innovation, Challenges, and Perspectives. International Journal for Multidisciplinary Research. 2024;6(4). doi: 10.36948/ijfmr.2024.v06i04.24967.
10. Omri A, Omri H, Afi H. Exploring the Impact of AI on Unemployment for People With Disabilities: Do Educational Attainment and Governance Matter? Frontiers in Public Health. 2025;13. doi: 10.3389/fpubh.2025.1559101.
11. Jawaid SA, Ahmed S. The Transformative Economic Impact of Artificial Intelligence. 2023. doi: 10.20944/preprints202311.1384.v1.
12. Tan MJT, Nicholle Mae Amor Tan M. Shaping Integrity: Why Generative Artificial Intelligence Does Not Have to Undermine Education. Frontiers in Artificial Intelligence. 2024;7. doi: 10.3389/frai.2024.1471224.
13. Imtiaz Q. Artificial Intelligence: A Double-Edged Sword for the Education and Environment of the Global Market. Eatp. 2024:3181-93. doi: 10.53555/kuey.v30i6.6013.
14. Babu PP, Vasumathi A. Contemporary Issues in Applying AI Applications: Challenges and Opportunities. Multidisciplinary Reviews. 2023;6(1):2023010. doi: 10.31893/multirev.2023010.
15. Slimi Z, Villarejo-Carballido B. Navigating the Ethical Challenges of Artificial Intelligence in Higher Education: An Analysis of Seven Global AI Ethics Policies. Tem Journal. 2023:590-602. doi: 10.18421/tem122-02.
16. Huang L. Ethics of Artificial Intelligence in Education: Student Privacy and Data Protection. Science Insights Education Frontiers. 2023;16(2):2577-87. doi: 10.15354/sief.23.re202.
17. Hong C. The Ethical Challenges of Educational Artificial Intelligence and Coping Measures: A Discussion in the Context of the 2024 World Digital Education Conference. Science Insights Education Frontiers. 2024;20(2):3263-81. doi: 10.15354/sief.24.re339.
18. Yan Y, Liu H, Chau T. A Systematic Review of AI Ethics in Education. Journal of Global Information Management. 2025;33(1):1-50. doi: 10.4018/jgim.386381.
19. Kronivets T, Yakovenko O, Tymoshenko Y, Ilnytskyi M. Dimensions of Legal and Moral Use of Artificial Intelligence in Education. Rev Artif Intell Educ. 2024;5:e025. doi: 10.37497/rev.artif.intell.educ.v5i00.25.
20. Giarmoleo FV, Ferrero I, Rocchi M, Pellegrini MM. What Ethics Can Say on Artificial Intelligence: Insights From a Systematic Literature Review. Business and Society Review. 2024;129(2):258-92. doi: 10.1111/basr.12336.
21. Ríos-Campos C, Tejada-Castro MI, Jessica Del Consuelo Luzuriaga V, Zambrano EOG, Núñez JB, Vara FEO. Ethics of Artificial Intelligence. South Florida Journal of Development. 2023;4(4):1715-29. doi: 10.46932/sfjdv4n4-022.
22. Osasona F, Daraojimba AI, Atadoga A, Onwusinkwue S, Chimezie O, Dawodu SO. Ai Integration in Business Analytics: A Review of Usa and African Trends. Computer Science & It Research Journal. 2024;5(2):432-46. doi: 10.51594/csitrj.v5i2.793.
23. Lescrauwaet L, Wagner H, Yoon CY, Shukla S. Adaptive Legal Frameworks and Economic Dynamics in Emerging Tech-Nologies: Navigating the Intersection for Responsible Innovation. Law and Economics. 2022;16(3):202-20. doi: 10.35335/laweco.v16i3.61.
24. Sharma AK, Sharma R. Governance in the Age of Artificial Intelligence: A Comparative Analysis of Policy Framework in BRICS Nations. Ai Magazine. 2025;46(2). doi: 10.1002/aaai.70010.
25. Mbaidin HO, Sbaee NQ, AlMubydeen IO, Chindo UM, Alomari KM. The Role of AI Integration and Governance Standards: Enhancing Financial Reporting Quality in Islamic Banking. Decision Science Letters. 2024;13(1):83-98. doi: 10.5267/j.dsl.2023.12.001.
26. Arianto H. Readiness of the Legal Education System in Indonesia in Facing the Era of Artificial Intelligence. International Journal of Social Health. 2024;3(2):155-62. doi: 10.58860/ijsh.v3i2.163.
27. Cinar AB, Bilodeau S. Incorporating AI Into the Inner Circle of Emotional Intelligence for Sustainability. Sustainability. 2024;16(15):6648. doi: 10.3390/su16156648.
28. Alshahrani BT, Pileggi SF, Karimi F. A Social Perspective on AI in the Higher Education System: A Semisystematic Literature Review. Electronics. 2024;13(8):1572. doi: 10.3390/electronics13081572.
29. Xiong Y, Que L, Liu J. Educational Missions and Tactics in the EU Artificial Intelligence Strategy in the Era of Digital Transformation: A Policy Analysis Based on EU Documents Published During 2018–2022. 2023. doi: 10.3233/atde230999.
30. Tarisayi KS. Strategic Leadership for Responsible Artificial Intelligence Adoption in Higher Education. Cte Workshop Proceedings. 2024;11:4-14. doi: 10.55056/cte.616.
31. At-tamimi RMR, Abidin A, Amiruddin A. Integrating Artificial Intelligence Into Succession Planning and Leadership Development in Higher Education. Icobuss. 2024:209-28. doi: 10.24034/icobuss.v4i1.496.
32. Olusola OB, Benedict BS, Olusola SE. Perspective Chapter: Leveraging Artificial Intelligence in a Blotch Academic Environment. 2024. doi: 10.5772/intechopen.1004792.
33. Osasona F, Amoo OO, Atadoga A, Abrahams TO, Farayola OA, Ayinla BS. Reviewing the Ethical Implications of Ai in Decision Making Processes. International Journal of Management & Entrepreneurship Research. 2024;6(2):322-35. doi: 10.51594/ijmer.v6i2.773.
34. Ahmad S. The Impact of Artificial Intelligence on Business &Amp; Social Values: Benefits, Challenges, and Future Directions. Eatp. 2024:3174-80. doi: 10.53555/kuey.v30i6.6012.
35. Firnando HG, Wahyudi M. The Role of Artificial Intelligence in Shaping the Islamic Worldview of the Digital Economy. Journal of Islamic Economics and Philanthropy. 2024;6(3):231-49. doi: 10.21111/jiep.v6i3.11386.
36. Amedior NC. Ethical Implications of Artificial Intelligence in the Healthcare Sector. Advances in Multidisciplinary & Scientific Research Journal Publication. 2023;36:1-12. doi: 10.22624/aims-/accrabespoke2023p1.
37. Kwon J. A Study on Ethical Awareness Changes and Education in Artificial Intelligence Society. Revue D Intelligence Artificielle. 2023;37(2):341-5. doi: 10.18280/ria.370212.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mehdi Akbarzadeh Sagay, Parisa Masoudian, Ahmadzadeh Ahmadzadeh (Author); Nasrin Mohaddes (Corresponding author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
