واکاوی چالش‌های اخلاقی و روان‌شناختی ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامه‌های درسی نظام آموزش و پرورش ایران: ارائه یک الگوی مفهومی

نویسندگان

    مهدی اکبرزاده سقای دکترای تخصصی برنامه‌ریزی درسی، گروه مطالعات تربیتی و برنامه‌ریزی درسی، پردیس علامه امینی، دانشگاه فرهنگیان، تبریز، ایران
    پریسا مسعودیان گروه علوم تربیتی، واحد بهبهان، دانشگاه آزاد اسلامی، بهبهان، ایران
    پریناز احمدزاده دانش آموخته کارشناسی ارشدآسیب شناسی ورزشی و تمرینات اصلاحی، تمرینات اصلاحی، گروه تربیت بدنی، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه، ایران.
    نسرین محدث * دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی، واحد شبستر، دانشگاه آزاد اسلامی، شبستر، ایران mohaddes@iau.ac.ir

کلمات کلیدی:

هوش مصنوعی مولد, برنامه درسی, آموزش و پرورش, چالش‌های اخلاقی, چالش‌های روان‌شناختی, نظریه داده‌بنیاد, الگوی مفهومی.

چکیده

هدف این پژوهش واکاوی چالش‌های اخلاقی و روان‌شناختی ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامه‌های درسی نظام آموزش و پرورش ایران و ارائه یک الگوی مفهومی برای تبیین عوامل، پیامدها و راهبردهای مدیریت این چالش‌ها بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد انجام شد. جامعه پژوهش شامل متخصصان حوزه برنامه‌ریزی درسی، فناوری آموزشی، هوش مصنوعی، روان‌شناسی تربیتی، اخلاق فناوری و مدیران آموزشی شهر تهران بود. نمونه‌گیری به صورت هدفمند و با روش گلوله‌برفی انجام شد و تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. در مجموع 22 نفر از خبرگان در پژوهش مشارکت کردند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق گردآوری شد و با استفاده از مراحل کدگذاری باز، محوری و انتخابی مورد تحلیل قرار گرفت. به منظور افزایش اعتبار یافته‌ها از راهبردهایی نظیر بازبینی مشارکت‌کنندگان، مقایسه مستمر داده‌ها و بررسی همتایان استفاده شد. تحلیل داده‌ها منجر به استخراج 281 کد اولیه، 12 مقوله فرعی و 3 مقوله اصلی شد. نتایج نشان داد که چالش‌های اخلاقی و روان‌شناختی مهم‌ترین ابعاد مؤثر بر ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامه‌های درسی هستند. در میان چالش‌های اخلاقی، حریم خصوصی و امنیت داده‌ها، تضعیف اصالت یادگیری و سوگیری الگوریتمی بیشترین اهمیت را داشتند. در حوزه روان‌شناختی نیز کاهش تفکر انتقادی، افت خودکارآمدی شناختی، وابستگی فناورانه و کاهش تعاملات اجتماعی به عنوان مهم‌ترین دغدغه‌های خبرگان شناسایی شدند. همچنین نتایج نشان داد که عواملی نظیر آمادگی معلمان، چارچوب‌های حقوقی، زیرساخت‌های فناورانه و سطح سواد هوش مصنوعی در شکل‌گیری پیامدهای این فناوری نقش تعیین‌کننده دارند. بر اساس یافته‌ها، یک الگوی مفهومی شامل شرایط علّی، زمینه‌ای، مداخله‌گر، راهبردها و پیامدها طراحی شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامه‌های درسی فرایندی چندبعدی است که نیازمند توجه همزمان به ابعاد اخلاقی، روان‌شناختی، آموزشی و حکمرانی است. بهره‌گیری اثربخش از این فناوری مستلزم تدوین چارچوب‌های اخلاقی، ارتقای سواد هوش مصنوعی، بازطراحی برنامه‌های درسی و ایجاد نظام‌های نظارتی مناسب است. در غیر این صورت، احتمال بروز آسیب‌هایی نظیر تضعیف تفکر انتقادی، نقض حریم خصوصی، تشدید نابرابری آموزشی و کاهش کیفیت یادگیری افزایش خواهد یافت.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. Tapalova O, Zhiyenbayeva N. Artificial Intelligence in Education: AIEd for Personalised Learning Pathways. The Electronic Journal of E-Learning. 2022;20(5):639-53. doi: 10.34190/ejel.20.5.2597.

2. Li Y, Zhao Z. The Role of Education in the Era of AI: Challenges Along With Opportunities. Journal of Humanities Arts and Social Science. 2024;8(4):1034-9. doi: 10.26855/jhass.2024.04.039.

3. Ja'ara B. Navigating the Digital Age: Adapting Education With Artificial Intelligence. International Journal of Academic Research in Progressive Education and Development. 2024;13(4). doi: 10.6007/ijarped/v13-i4/23417.

4. Easouh FYJ, Oweis TE, Makahleh HA. A Bibliometric Lens on the Future: How AI Continues to Transform Education Institutions. Human Systems Management. 2024;43(6):825-44. doi: 10.1177/01672533241305172.

5. Okunade AI. The Role of Artificial Intelligence in Teaching of Science Education in Secondary Schools in Nigeria. European Journal of Computer Science and Information Technology. 2024;12(1):57-67. doi: 10.37745/ejcsit2013/vol12n15767.

6. Katenova M, Turmaganbetova K. Artificial Intelligence and Business School Students’ Performance. International Journal of Religion. 2024;5(8):96-101. doi: 10.61707/6wjvxp71.

7. Slimi Z, Villarejo-Carballido B. Systematic Review: AI's Impact on Higher Education - Learning, Teaching, and Career Opportunities. Tem Journal. 2023:1627-37. doi: 10.18421/tem123-44.

8. E. R. Emerging Professions in the Age of AI Across Multiple Sectors. International Journal for Multidisciplinary Research. 2024;6(5). doi: 10.36948/ijfmr.2024.v06i05.28762.

9. E. R. AI'S Impact on Vocational Training and Employability: Innovation, Challenges, and Perspectives. International Journal for Multidisciplinary Research. 2024;6(4). doi: 10.36948/ijfmr.2024.v06i04.24967.

10. Omri A, Omri H, Afi H. Exploring the Impact of AI on Unemployment for People With Disabilities: Do Educational Attainment and Governance Matter? Frontiers in Public Health. 2025;13. doi: 10.3389/fpubh.2025.1559101.

11. Jawaid SA, Ahmed S. The Transformative Economic Impact of Artificial Intelligence. 2023. doi: 10.20944/preprints202311.1384.v1.

12. Tan MJT, Nicholle Mae Amor Tan M. Shaping Integrity: Why Generative Artificial Intelligence Does Not Have to Undermine Education. Frontiers in Artificial Intelligence. 2024;7. doi: 10.3389/frai.2024.1471224.

13. Imtiaz Q. Artificial Intelligence: A Double-Edged Sword for the Education and Environment of the Global Market. Eatp. 2024:3181-93. doi: 10.53555/kuey.v30i6.6013.

14. Babu PP, Vasumathi A. Contemporary Issues in Applying AI Applications: Challenges and Opportunities. Multidisciplinary Reviews. 2023;6(1):2023010. doi: 10.31893/multirev.2023010.

15. Slimi Z, Villarejo-Carballido B. Navigating the Ethical Challenges of Artificial Intelligence in Higher Education: An Analysis of Seven Global AI Ethics Policies. Tem Journal. 2023:590-602. doi: 10.18421/tem122-02.

16. Huang L. Ethics of Artificial Intelligence in Education: Student Privacy and Data Protection. Science Insights Education Frontiers. 2023;16(2):2577-87. doi: 10.15354/sief.23.re202.

17. Hong C. The Ethical Challenges of Educational Artificial Intelligence and Coping Measures: A Discussion in the Context of the 2024 World Digital Education Conference. Science Insights Education Frontiers. 2024;20(2):3263-81. doi: 10.15354/sief.24.re339.

18. Yan Y, Liu H, Chau T. A Systematic Review of AI Ethics in Education. Journal of Global Information Management. 2025;33(1):1-50. doi: 10.4018/jgim.386381.

19. Kronivets T, Yakovenko O, Tymoshenko Y, Ilnytskyi M. Dimensions of Legal and Moral Use of Artificial Intelligence in Education. Rev Artif Intell Educ. 2024;5:e025. doi: 10.37497/rev.artif.intell.educ.v5i00.25.

20. Giarmoleo FV, Ferrero I, Rocchi M, Pellegrini MM. What Ethics Can Say on Artificial Intelligence: Insights From a Systematic Literature Review. Business and Society Review. 2024;129(2):258-92. doi: 10.1111/basr.12336.

21. Ríos-Campos C, Tejada-Castro MI, Jessica Del Consuelo Luzuriaga V, Zambrano EOG, Núñez JB, Vara FEO. Ethics of Artificial Intelligence. South Florida Journal of Development. 2023;4(4):1715-29. doi: 10.46932/sfjdv4n4-022.

22. Osasona F, Daraojimba AI, Atadoga A, Onwusinkwue S, Chimezie O, Dawodu SO. Ai Integration in Business Analytics: A Review of Usa and African Trends. Computer Science & It Research Journal. 2024;5(2):432-46. doi: 10.51594/csitrj.v5i2.793.

23. Lescrauwaet L, Wagner H, Yoon CY, Shukla S. Adaptive Legal Frameworks and Economic Dynamics in Emerging Tech-Nologies: Navigating the Intersection for Responsible Innovation. Law and Economics. 2022;16(3):202-20. doi: 10.35335/laweco.v16i3.61.

24. Sharma AK, Sharma R. Governance in the Age of Artificial Intelligence: A Comparative Analysis of Policy Framework in BRICS Nations. Ai Magazine. 2025;46(2). doi: 10.1002/aaai.70010.

25. Mbaidin HO, Sbaee NQ, AlMubydeen IO, Chindo UM, Alomari KM. The Role of AI Integration and Governance Standards: Enhancing Financial Reporting Quality in Islamic Banking. Decision Science Letters. 2024;13(1):83-98. doi: 10.5267/j.dsl.2023.12.001.

26. Arianto H. Readiness of the Legal Education System in Indonesia in Facing the Era of Artificial Intelligence. International Journal of Social Health. 2024;3(2):155-62. doi: 10.58860/ijsh.v3i2.163.

27. Cinar AB, Bilodeau S. Incorporating AI Into the Inner Circle of Emotional Intelligence for Sustainability. Sustainability. 2024;16(15):6648. doi: 10.3390/su16156648.

28. Alshahrani BT, Pileggi SF, Karimi F. A Social Perspective on AI in the Higher Education System: A Semisystematic Literature Review. Electronics. 2024;13(8):1572. doi: 10.3390/electronics13081572.

29. Xiong Y, Que L, Liu J. Educational Missions and Tactics in the EU Artificial Intelligence Strategy in the Era of Digital Transformation: A Policy Analysis Based on EU Documents Published During 2018–2022. 2023. doi: 10.3233/atde230999.

30. Tarisayi KS. Strategic Leadership for Responsible Artificial Intelligence Adoption in Higher Education. Cte Workshop Proceedings. 2024;11:4-14. doi: 10.55056/cte.616.

31. At-tamimi RMR, Abidin A, Amiruddin A. Integrating Artificial Intelligence Into Succession Planning and Leadership Development in Higher Education. Icobuss. 2024:209-28. doi: 10.24034/icobuss.v4i1.496.

32. Olusola OB, Benedict BS, Olusola SE. Perspective Chapter: Leveraging Artificial Intelligence in a Blotch Academic Environment. 2024. doi: 10.5772/intechopen.1004792.

33. Osasona F, Amoo OO, Atadoga A, Abrahams TO, Farayola OA, Ayinla BS. Reviewing the Ethical Implications of Ai in Decision Making Processes. International Journal of Management & Entrepreneurship Research. 2024;6(2):322-35. doi: 10.51594/ijmer.v6i2.773.

34. Ahmad S. The Impact of Artificial Intelligence on Business &Amp; Social Values: Benefits, Challenges, and Future Directions. Eatp. 2024:3174-80. doi: 10.53555/kuey.v30i6.6012.

35. Firnando HG, Wahyudi M. The Role of Artificial Intelligence in Shaping the Islamic Worldview of the Digital Economy. Journal of Islamic Economics and Philanthropy. 2024;6(3):231-49. doi: 10.21111/jiep.v6i3.11386.

36. Amedior NC. Ethical Implications of Artificial Intelligence in the Healthcare Sector. Advances in Multidisciplinary & Scientific Research Journal Publication. 2023;36:1-12. doi: 10.22624/aims-/accrabespoke2023p1.

37. Kwon J. A Study on Ethical Awareness Changes and Education in Artificial Intelligence Society. Revue D Intelligence Artificielle. 2023;37(2):341-5. doi: 10.18280/ria.370212.

دانلود

چاپ شده

۱۴۰۵/۰۹/۰۱

ارسال

۱۴۰۵/۰۱/۱۰

بازنگری

۱۴۰۵/۰۳/۱۲

پذیرش

۱۴۰۵/۰۳/۱۹

شماره

نوع مقاله

مقالات

ارجاع به مقاله

اکبرزاده سقای م.، مسعودیان پ.، احمدزاده پ.، و محدث ن. (1405). واکاوی چالش‌های اخلاقی و روان‌شناختی ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامه‌های درسی نظام آموزش و پرورش ایران: ارائه یک الگوی مفهومی. نشریه پژوهش و نوآوری در تربیت و توسعه، 1-20. https://jsied.org/index.php/jsied/article/view/527

مقالات مشابه

1-10 از 288

همچنین برای این مقاله می‌توانید شروع جستجوی پیشرفته مقالات مشابه.