بررسی تطبیقی راهکارهای پیشگیری و حل اختلافات خانوادگی در قرآن، روایات و روان‌شناسی

نویسندگان

  • محمدحسن رمضانی علوی گروه علوم قرآن و حدیث، واحد کاشان، دانشگاه آزاد اسلامی، کاشان، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0004-3403-6527
  • حسین خوشدل گروه معارف اسلامی، واحد کاشان، دانشگاه آزاد اسلامی، کاشان، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0001-9223-2164
  • فرهاد محمدی مصیری گروه روان‌شناسی، واحد کاشان، دانشگاه آزاد اسلامی، کاشان، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0003-0875-2306
  • محمد ناصحی گروه معارف اسلامی، واحد کاشان، دانشگاه آزاد اسلامی، کاشان، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0003-1309-1872

کلمات کلیدی:

اختلافات خانوادگی, قرآن کریم, روایات اسلامی, روان‌شناسی خانواده, پیشگیری, حکمیت, مشاوره

چکیده

هدف پژوهش حاضر بررسی تطبیقی راهکارهای پیشگیری و حل اختلافات خانوادگی در قرآن کریم، روایات اسلامی و روان‌شناسی و تبیین نقاط اشتراک، تفاوت‌ها و ظرفیت‌های هم‌افزایی این سه حوزه بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و به روش توصیفی ـ تحلیلی، اسنادی و تطبیقی انجام شد. داده‌ها از آیات مرتبط قرآن کریم، روایات اسلامی، منابع تفسیری و فقهی و همچنین منابع روان‌شناسی خانواده و زوج‌درمانی استخراج شدند. نمونه‌گیری منابع به‌صورت هدفمند و بر اساس ارتباط مستقیم آنها با پیشگیری از تعارض، مدیریت اختلاف، سازگاری زناشویی، حکمیت، مشاوره و جدایی انجام گرفت. داده‌های استخراج‌شده با استفاده از تحلیل محتوای کیفی کدگذاری و سپس بر اساس زمان مداخله، هدف، سازوکار اثرگذاری و میزان مداخله شخص ثالث طبقه‌بندی و به‌صورت تطبیقی تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها نشان داد که راهکارهای شناسایی‌شده در سه سطح عمده قابل سازمان‌دهی‌اند: پیشگیری پیش از ازدواج و در طول زندگی مشترک، مداخله تدریجی پس از بروز تعارض، و استفاده از حمایت‌های تخصصی یا رسمی در تعارضات شدید. انتخاب آگاهانه همسر، کفویت، رضایت طرفین، محبت و رحمت، رعایت حقوق متقابل، مهارت گفت‌وگو، تنظیم هیجان، تعدیل انتظارات و ایجاد نظام معنایی مشترک از مهم‌ترین عوامل پیشگیرانه بودند. در مرحله حل اختلاف، گفت‌وگو و اصلاح رفتار، مصالحه، کنترل هیجان، مشاوره، میانجیگری و حکمیت به‌صورت تدریجی مطرح شدند و جدایی به‌عنوان آخرین راه‌حل در شرایط ناکامی مداخلات اصلاحی یا استمرار آسیب شناخته شد. مقایسه سه رویکرد نشان داد که تفاوت اصلی آنها در مبانی معرفتی و اصطلاحات است، در حالی که از نظر کارکردی، همگرایی قابل توجهی در تقدم پیشگیری، حفظ کرامت، حل تدریجی تعارض و تقدم اصلاح بر جدایی وجود دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که تلفیق ظرفیت‌های اخلاقی و معنوی قرآن و روایات با روش‌های علمی روان‌شناسی می‌تواند چارچوبی جامع برای پیشگیری، مدیریت و حل اختلافات خانوادگی فراهم سازد و زمینه تقویت مشاوره، حکمیت و آموزش مهارت‌های خانوادگی را در جامعه فراهم کند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. Zimon. Key Concepts and Theories in Family Therapy. Tehran: Roshd Publications; 2014.

2. Lebow JL, Snyder DK. Clinical Handbook of Couple Therapy: Guilford Publications; 2022.

3. Ebrahimi Louyeh A, Zolghadr A, Sohbatiha A, Ojaqlou R. Examining Factors Affecting Family Disputes in Zanjan Province. 2013.

4. Enayat H, Dastranj M, Salmani F. Examining Factors Related to Family Disputes. Women and Society Quarterly. 2011;2(5):1-20.

5. Farjad M. Social Pathology. Tehran: Ney Publishing; 2011.

6. DiMatteo JM. Health Psychology. Tehran: Roshd Publications; 2013.

7. Emamzadehei N. The Effectiveness of Mentalization Training on Loneliness, Emotional Functioning, Family Friendliness, and Conflict with Parents Among Adolescent Girls with Internet Addiction: Islamic Azad University, Isfahan (Khorasgan) Branch, Faculty of Educational Sciences and Psychology; 2026.

8. Sadra A, Rezaei S, Charbashlu H, Vakili S. Designing an educational-training model based on family skills in the second secondary curriculum: Islamic lifestyle focusing on health. Islamic Lifestyle with Focus on Health. 2025;2(3).

9. Beheshti M. Family in the Qur'an. Tehran: Institute for Islamic Culture and Thought; 2006.

10. Al-Tabarsi Fia-H. Majma' al-Bayan fi Tafsir al-Qur'an. Tehran: Islamic Culture Foundation; 2015.

11. Yahyaev N. Action-Oriented Methods of Family Education Between Husband and Wife from the Perspective of the Qur'an. Qur'an and Science. 2024;17(33):343-70.

12. Ghaemi AA. The System of Family Life in Islam. Tehran: Daftar-e Nashr-e Ma'aref; 2017.

13. Sobhani J. Nizam al-Nikah in Islamic Jurisprudence. Qom: Imam Khomeini Education and Research Institute; 2016.

14. Mirkhani Ea-S. A New Approach to Family Relations. Tehran: Agah Publications; 2016.

15. Azarbayjani M. Social Psychology with Reference to Islamic Sources. Tehran: Hawzah and University Research Institute and SAMT; 2014.

16. Hakimbashi H. The Verse of Nushuz and Striking the Wife from Another Perspective. Qur'anic Research. 2011;7(27-28):127-.

17. Sadr SM. Physical Punishment of the Wife. Qur'anic Research. 2011;7(27-28):92-4.

18. Mehrizi Z. Women's Personality and Rights. Tehran: SAMT; 2011.

19. E'Zazi M. Family Violence. Tehran: Psychology and Behavioral Sciences Publications; 2016.

20. Jalali M, Khodadadpour M. An Analysis of Arbitration in the Resolution of Family Disputes with Reference to the Family Protection Law (2012). Strategic Studies of Women. 2014;16(64):207-39.

21. Beheshtinia S, Sattarpoor S. Resolution of Family Disputes in Islam. Fifth International Conference on Jurisprudence, Law, and Religious Studies2022.

22. Ehsanbakhsh S. The Role of Religion in the Family. Tehran: SAMT; 2014.

23. Faghihi AN. Counseling in the Mirror of Science and Religion. Tehran: Hawzah and University Research Institute; 2015.

24. Blumberg SL. Fighting for Your Marriage: Wiley; 2010.

25. Beck JS. Cognitive Behavior Therapy: Basics and Beyond2012.

26. Najafi M, Rezaeian Bilandi H, Ahmadi M. A Systematic Review of the Consequences of Emotional Divorce in the Family Based on Islamic Sources: A Qualitative Study. Islamic Studies of Women and Family. 2025;12(23):223-42.

27. Movahedi Rad M, Abbaspour Sisi H, Zarei Toofkhaneh M. Conceptualization of divorce prevention of spouses based on Islamic perspective. Islam and Family Psychology. 2025;1(2):37-64. doi: 10.30471/ipf.2025.10790.1019.

28. Safaei. A Concise Family Law. Tehran: University of Tehran Press; 2014.

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

رمضانی علوی م., خوشدل ح., محمدی مصیری ف., & ناصحی م. . (2027). بررسی تطبیقی راهکارهای پیشگیری و حل اختلافات خانوادگی در قرآن، روایات و روان‌شناسی. نشریه پژوهش و نوآوری در تربیت و توسعه, 1-29. https://jsied.org/index.php/jsied/article/view/607