هوش مصنوعی و بازآرایی کنش عقلانی: ارائه مدلی زمینه‌ای از ابعاد اخلاقی و اجتماعی

افسانه  افلاکی تبریزی; عبدالرضا ادهمی; حسین  دهقان

نویسندگان

افسانه افلاکی تبریزی گروه جامعه شناسی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. نویسنده https://orcid.org/0009-0008-7405-9626
عبدالرضا ادهمی گروه جامعه شناسی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0003-2893-2849
حسین دهقان گروه جامعه شناسی ، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. نویسنده https://orcid.org/0000-0002-6491-9513

کلمات کلیدی:

هوش مصنوعی، کنش عقلانی، اخلاق فناوری، نظریه زمینه‌ای، عقلانیت اجتماعی، عاملیت انسانی، حکمرانی فناوری.

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تبیین جامعه‌شناختی چگونگی تأثیر هوش مصنوعی بر بازآرایی کنش عقلانی انسان با تأکید بر ابعاد اخلاقی، اجتماعی، شناختی و نهادی انجام شد. این پژوهش کیفی با استفاده از رویکرد نظریه زمینه‌ای اشتراوس و کوربین انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 20 نفر از متخصصان هوش مصنوعی، فلاسفه اخلاق، صاحب‌نظران علوم اجتماعی، سیاست‌گذاران و کاربران نهایی هوش مصنوعی بودند که با نمونه‌گیری نظری و گلوله‌برفی انتخاب شدند و مصاحبه‌ها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته گردآوری و با فرایند کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند. در مجموع، 136 مفهوم اولیه، 54 مقوله فرعی و 22 مضمون اصلی استخراج و در قالب شرایط علّی، زمینه‌ای و مداخله‌گر، راهبردها و پیامدها سازمان‌دهی شدند. تحلیل داده‌ها نشان داد مقوله هسته پژوهش «بازتعریف کنش عقلانی انسان در تعامل با هوش مصنوعی» است. شرایط علّی شامل تبدیل هوش مصنوعی از ابزار به بازیگر تصمیم‌ساز، شکاف میان قدرت فناوری و آمادگی اخلاقی ـ نهادی، تضعیف عقلانیت خودمختار در اثر وابستگی و ابهام الگوریتمی و تبدیل هوش مصنوعی به مسئله‌ای اخلاقی، اجتماعی و فلسفی بود. بسترهای فرهنگی ـ شناختی و سازمانی ـ نهادی، همراه با فشارهای محیطی، نحوه مواجهه عقلانی با فناوری را شکل می‌دادند. حکمرانی و تنظیم‌گری عقلانی، توانمندسازی شناختی و اجتماعی کاربران، تمرکز قدرت و نابرابری دیجیتال و ابهام نهادی به‌عنوان شرایط مداخله‌گر شناسایی شدند. راهبردهای اصلی شامل تنظیم‌گری پیشگیرانه، نظارت و پاسخگویی، آموزش و آگاهی‌بخشی، همکاری نهادی، تقویت سواد انتقادی و حفظ عاملیت انسانی بود. پیامدها نیز بازآرایی ظرفیت‌های شناختی، تحول روابط اجتماعی، چالش‌های اخلاقی و مسئولیت‌پذیری و افزایش وابستگی فناورانه و کاهش عاملیت انسانی را دربر گرفت. تأثیر هوش مصنوعی بر کنش عقلانی ذاتاً مثبت یا منفی نیست، بلکه به کیفیت حکمرانی، شفافیت الگوریتمی، سواد انتقادی کاربران، ظرفیت نهادی و میزان حفظ نقش نهایی انسان در تصمیم‌گیری وابسته است؛ بنابراین، توسعه مسئولانه هوش مصنوعی مستلزم تلفیق تنظیم‌گری اخلاق‌محور، توانمندسازی کاربران و صیانت از خودمختاری و عاملیت انسانی است.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. Toffler A. The Third Wave. Tehran: Elmi Farhangi Publishing; 2023.

2. Giddens A. Sociology. Tehran: Ney Publishing; 2020.

3. Dwivedi YK, Hughes L, Ismagilova E, Aarts G, Coombs C, Crick T, et al. Artificial Intelligence (AI): Multidisciplinary Perspectives on Emerging Challenges, Opportunities, and Agenda for Research, Practice and Policy. International Journal of Information Management. 2021;57:101994. doi: 10.1016/j.ijinfomgt.2019.08.002.

4. Deep PD, Ghosh N, Natoli AP. Artificial Intelligence for Supporting College Students with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: Cognitive, Emotional, and Ethical Perspectives. International Journal on Social and Education Sciences. 2026;8(1):1-17. doi: 10.46328/ijonses.5915.

5. Jarrahi MH. Artificial Intelligence and the Future of Work: Human-AI Symbiosis in Organizational Decision Making. Business Horizons. 2018;61(4):577-86. doi: 10.1016/j.bushor.2018.03.007.

6. PourEzzat AA, Mohammadi R, Yousefi H. Application of Artificial Intelligence in Public Policy-Making: Opportunities and Challenges. Public Administration Quarterly. 2018;10(3):1-24.

7. Russell S. Human Compatible: Artificial Intelligence and the Problem of Control: Penguin; 2021.

8. Kissinger H, Schmidt E, Huttenlocher D. The Age of AI and Our Human Future. Tehran: Now Publishing; 2022.

9. Rahwan I, Cebrian M, Obradovich N. Machine Behaviour. Nature. 2019;568:477-86. doi: 10.1038/s41586-019-1138-y.

10. Krupiy T. A Vulnerability Analysis: Theorising the Impact of Artificial Intelligence Decision-Making Processes on Individuals, Society and Human Diversity from a Social Justice Perspective. Computer Law & Security Review. 2020;38:105429. doi: 10.1016/j.clsr.2020.105429.

11. Benjamin R. Race After Technology: Polity Press; 2019.

12. Newman J, Mintrom M, O'Neill D. Digital Technologies, Artificial Intelligence, and Bureaucratic Transformation. Futures. 2022;136:102886. doi: 10.1016/j.futures.2021.102886.

13. Karampouri Mohammad M, Eslami R. Artificial Intelligence Governance from the Perspective of Political Phenomenology. Strategic Policy Research Quarterly. 2024.

14. Nasiri Mofakham F, Mohseni G, Jafarpisheh A. Moral Logic and Logical Ethics of Human-Machine Interaction in the Third Wave of Artificial Intelligence. Mathematics and Society Quarterly. 2022;7(2):37-67.

15. Adyani H, Naseri M. Reflections on Artificial Intelligence: Nature, Possibility, and Consequences. Philosophical-Theological Research Quarterly. 2020.

16. Jobin A, Ienca M, Vayena E. The Global Landscape of AI Ethics Guidelines. Nature Machine Intelligence. 2019;1(9):389-99. doi: 10.1038/s42256-019-0088-2.

17. Stahl BC, Eke D. The Ethics of ChatGPT: Exploring the Ethical Issues of an Emerging Technology. International Journal of Information Management. 2024;74:102700. doi: 10.1016/j.ijinfomgt.2023.102700.

18. Hart C, Aulbach L. Beyond Artificial Intelligence Ethics: Exploring Empathetic Ethical Outcomes for Artificial Intelligence. Elsevier; 2024.

19. Hart C, Aulbach S. Empathic Artificial Intelligence: Balancing Human Connection and Technological Innovation. 2024.

20. Occhipinti JA, Prodan A, Hynes W, Eyre HA, Schulze A, Ujdur G, et al. Navigating a Stable Transition to the Age of Intelligence: A Mental Wealth Perspective. Iscience. 2024;27(5):109645. doi: 10.1016/j.isci.2024.109645.

21. Hilal R, Ibrahim MG. Artificial Intelligence for Inclusive Engineering Education: Advancing Equality, Diversity, and Ethical Leadership. 2026. doi: 10.21203/rs.3.rs-9458060/v1.

22. Esmaeilpour M, Ashouri H. Exploring the Lived Experiences of Smart School Managers Regarding Ethical Challenges in the Age of Artificial Intelligence. Journal of Research and Innovation in Education and Development. 2026;6(2):1-17.

23. Motahari Nejad M, Afzal Khani M, Shariat Madari N. Providing a Qualitative Framework for the Ethical Requirements of Artificial Intelligence in Education. Intelligent Learning and Management Transformation. 2026;4(1):1-26.

24. Adnan M, Xiao B, Ali MU, Bibi S, Yu H, Xiao P, et al. Human Inventions and Its Environmental Challenges, Especially Artificial Intelligence: New Challenges Require New Thinking. Environmental Challenges. 2024;16:100976. doi: 10.1016/j.envc.2024.100976.

25. Phippen A. Artificial Intelligence. 2024.